13 augustus 1883 was een bijzonder feestelijke dag voor onze buurt. Op die dag werd het oude Jezuïetenplein, ook toen al het mooiste plein van Antwerpen, omgedoopt tot Hendrik Conscienceplein. Tegelijkertijd werd ook het standbeeld van Vlaanderens meest gevierde auteur onthuld. Het was toen zéér uitzonderlijk dat een nog levende figuur met deze eer bedacht werd, maar iedereen (over alle partijpolitieke grenzen heen!) was het er over eens dat de volksschrijver deze eer meer dan verdiende. Conscience zelf kon de inhuldiging wegens zijn gevorderde leeftijd niet meer bijwonen: hij overleed amper een maand later.

Hendrik Conscience (1812-1883) werd geboren in Antwerpen en bracht zijn jeugd door in de buurt van de Zoo. Omdat hij als kind vaak ziek was ging hij maar zelden naar school. Thuis wandelde hij door de tuin die zijn vader onderhield en luisterde hij naar de oude Vlaamse verhalen die zijn moeder hem vertelde. Grotendeels op eigen houtje leerde hij alle leerstof die hij op school miste, zodat hij een baan als onderwijzer kon aannemen. Na enkele minder succesvolle romans publiceerde Conscience in 1837 zijn meesterwerk De Leeuw van Vlaanderen, eigenlijk vooral een liefdesverhaal met als middeleeuwse achtergrond de strijd van het graafschap Vlaanderen tegen de Franse koning. De roman werd een gigantisch succes. Sindsdien wordt van Conscience gezegd: “Hij leerde zijn volk lezen.” De jonge Vlaamse beweging ontleende een aantal belangrijke symbolen aan het boek, niet in het minst de Vlaamse Leeuw en het belang van de Guldensporenslag in 1302. Dat de Vlaamse feestdag op 11 juli valt, is te danken aan Hendrik Conscience.

Naast de hulde voor Conscience stond er diezelfde dag nog een andere belangrijke gebeurtenis op het programma. In het gebouw achter de man die zijn volk leerde lezen, de oude Sodaliteit, werden namelijk ook de Stadsbibliotheek en de Volksbibliotheek geopend. Deze waren voordien gevestigd in een zaal op het Stadhuis, maar die was door de constante aangroei van de collecties te klein geworden. Van in het begin zijn de Consciencefeesten en de Stadsbibliotheek dus nauw aan elkaar verbonden.

De Volksbibliotheek, waarvan de ingang nog te zien is op de hoek met de Leeuw van Vlaanderenstraat, verhuisde al snel naar een ander gebouw en evolueerde tot de Openbare Bibliotheek. Waarschijnlijk dateert de verwarring tussen de Centrale Openbare Bibliotheek (nu Permekebibliotheek) en de Stadsbibliotheek dus al van die periode.

Het Consciencefeest van 1883 was een kleurig feest, met toespraken, drank en muziek. Zo werd een Hulde aan Conscience van componist Jan Blockx uitgevoerd. Het feest van 2010, 127 jaar later, moet minstens even uitbundig worden!